ATATÜRK’ÜN DENİZALTILARI

Başbakan Celal Bayar’a

Yeni dört denizaltı gemimiz için bildirdiğimiz isimler şunlardır: Saldıray, Batıray, Atılay, Yıldıray. Bunların manalarını izaha bile hacet olmadığı kanaatındayım. Manaları; Türkçe olan bu kelimelerin kendisindedir.

Mustafa Kemal Atatürk

Genç Cumhuriyet hızla güçlenmeye devam ediyordu. Mustafa Kemal Atatürk sürekli devrimleri ile Türkiye Cumhuriyeti’ni Dünya gücü yapma kararındaydı hatta II. Dünya Savaşı’nın yakında başlayacağını ön görmüştü. Zira Atatürk’ün bedenen aramızdan ayrılışından kısa bir süre sonra II. Dünya Savaşı çok şiddetli bir şekilde başlamıştı.

Atatürk, ordunun güçlü olması halinde ülkenin de güçlü olacağını biliyordu. Bu yüzden sürekli Trakya, İzmir ve ülkenin birçok yerinde yapılan manevralara katılıyor. Askerin kabiliyeti ve gelişimi hakkında bilgiler alıyordu.

Atatürk, Cumhuriyetin ilanı sonrası vatanın her yerini gezmeye başlamıştır. Özellikle Karadeniz seyahatleri sırasında gemi kullanmaya özen göstermiş donanmamızın güçlü olmasını sürekli askerlere ifade etmiştir. Bu konuda özellikle “Donanmasız Anadolu olmaz. Donanmadan yana kuvvetli olmak Türkiye’nin savunması için şarttır. Donanmamız izlediğimiz politikanın da kuvvetli desteği olacaktır.” sözlerini gittiği her yerde ifade etmiştir. Karadeniz seyahatinde HAMİDİYE Kruvazörü’nü kullanmıştır. Hamidiye ile seyahatinden iki ay sonra, ATATÜRK’ün direktifleriyle Bahriye Vekâleti (Deniz Bakanlığı) 30 Aralık 1924’te kurulmuştur. Fakat Bahriye Vekâleti sürekli yurt dışından donanmayı oluşturmak istemiştir. Atatürk bunun üzerine “Dış pazarlardan satın alınan gemiler ile Donanma yapılamadığını siz de biliyorsunuz. Donanma, sadece kıyı koruyacak bir kuvvet değil, bundan daha önemli olarak deniz yollarının güvenliğini sağlayacak bir kuvvettir. Anadolu’da yaşadıkça bu bakımdan ihtiyacımız daha büyüktür. Evvela çekirdek bir Donanma yapmakla yetinip, Deniz Sanayi ve Ticaretimizi geliştirmeliyiz. Bundan sonra Memleket Sanayiinden fışkıracak Donanmayı yapmak da kolay olacaktır. İlk beş senede kendimizi toplayıp devrimleri yaparız, ikinci beş senede dünyaya kendimizi tanıtırız. Üçüncü beş senede İngiliz Kralına yurdumuzu ziyaret ettiririz.” sözleri ile Donanmanın gücünü kısaca özetlemiştir. Buna benzer birçok olay sonucu Türk denizciliği gelişmeye başlamış öncelikle Bahriye Vekâleti’ni Genelkurmaya bağlamış ardından bağımsız bir komutanlık haline getirerek gelişmeleri takip etmiştir.

Lozan Anlaşması ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile güvene alınan Türk denizciliği gelişmeye başlamıştır. Önce Gölcük’te daha önce Almanlar tarafından inşa edilen tersane genişletilerek üretim kapasitesine getirilmiş 1935 yılında ilk ticari gemiyi öz kaynaklar ile üreterek faaliyete sokmuştur. Ardından İstanbul, İzmir ve Alanya’da yer alan tersaneler millileştirilerek yine Gölcük’te olduğu gibi kapasitesi artırılmış ve gemi üretimlerine başlamıştır.

Atatürk,  1937 yılında, Türk Deniz Kuvvetleri için ikisi Almanya’da, ikisi de İstanbul Taşkızak Tersanesi’nde inşa edilecek olan dört denizaltı için anlaşmanın yapılması sonrası isim konusunda dönemin Başbakanı Celal BAYAR’a bir not ile “Yeni dört denizaltı gemimiz için bulduğumuz isimler şunlardır: SALDIRAY, BATIRAY, ATILAY, YILDIRAY. Bunların manalarını izaha bile hacet olmadığı kanaatindeyim. Manaları, som Türkçe olan bu kelimelerin kendisindedir.” bildirmiştir.

Yani, saldıran, batıran, atılan, yıldıran. Bu sözlerden ATATÜRK’ün vatanın savunması söz konusu olduğunda ne kadar sert ve gerçekçi olduğu bir kez daha anlaşılmaktadır.

Atatürk’ün isimlerini bizzat koyduğu bu denizaltılarımıza kısaca göz atalım.

SALDIRAY

Almanya, Kiel’deki Germaniawerft Tersanesi’nde inşa edilmiştir. 10 Şubat 1937 tarihinde inşası başlamış 23 Temmuz 1938 yılında büyük bir törenle suya indirilmiştir. 5 Haziran 1939 yılında Türk Donanmasına katılarak göreve başlamıştır. 934 ton su üstü ve 1210 ton sualtı tonajındadır. II. Dünya Savaşı sürecinden dolayı istenilen tarihte teslim alınamamıştır. Yeterli Alman mürettebatın olmamasından dolayı bir noktaya kadar Nazi Bayrağı ile seyretmiş, Türk personelin gemiyi teslim alması ile Türk Bayrağı çekilerek donanmamıza katılmıştır. 1958 yılına kadar hizmetine devam etmiştir.

BATIRAY             

Almanya, Kiel’deki Germaniawerft Tersanesi’nde inşa edilmiştir. 10 Şubat 1937 tarihinde kızağa konmuş, 28 Eylül 1938’de denize indirilmiştir. 1044 ton su üstü ve 1357 ton sualtı tonajındadır. Almanya’da inşa edilen “Batıray”, II. Dünya Savaşı nedeniyle Türkiye’ye teslim edilememiş; Almanya tarafından el konmuş ve “UA” adıyla 20 Eylül 1939’da Alman Donanması’nda göreve başlayarak         II. Dünya Savaşı’na katılmıştır. Savaşın başlarında Orta ve Güney Atlantik’te hizmet vermiş, 14 Mart 1942’den itibaren Kuzey Atlantik’te ikmal gemisi olarak görev almıştır. 24 Nisan 1942’de Kiel’e dönmüş, 1 Mayıs 1944’ten itibaren de Denizaltılara Karşı Savunma Okulu’nda eğitim verme amacıyla tecrübe denizaltısı olarak kullanılmıştır. Kiel Tersanesi önlerinde 3 Mayıs 1945’te kendini batırmıştır.

YILDIRAY

28 Ağustos 1939 yılında Haliç’te denize indirilmiştir. Ancak II. Dünya Savaşının şiddetini artırması ile Alman mühendisler Türkiye’den ayrılmış ve iki dizel motorun gelmemesi ile inşası tamamlanamamıştır. Yıldıray, 1940 yılında Gölcük Tersanesine getirilmiş ve 1944 yılında hizmete girmiştir. YILDIRAY, bu süreçten sonra yapımı hiçbir yabancı uzman olmadan tamamıyla Türk mühendis ve işçileri tarafından yapılan ilk denizaltı gemisidir. 1958 yılına kadar hizmetine devam etmiştir.

ATILAY

1939 yılında Taşkızak Tersanesinde inşa edilmiştir. 80 metre boyunda ve 52 mürettebat kapasiteliydi. 934 ton su üstü ve 1210 ton sualtı tonajındadır.

 

 

 

Atılay Faciası

14 Temmuz 1942 yılında II. Dünya Savaşının şiddeti artmış, Montrö Boğazlar sözleşmesine göre hala kontrolü elimizde olan Boğazların savaşa dâhil olmaması için elinden geleni yapan Türkiye Cumhuriyeti Boğazlardan izinsiz geçişi önlemek için manyetik alan kabloları yerleştirmiştir. Bu sistemin çalışıp çalışmadığının kontrolü ATILAY’a verilmiştir.

Atılay’ın görevi, Çanakkale Boğazı önünde geniş bir kavis çizecek, ardından manyetik hattın üzerinden geçerek Morto Koyu’nda su yüzüne çıkacaktı. Atılay, 6 subay, 17 astsubay ve 16 erden oluşan 39 kişilik mürettebatıyla saat 14.30’da dalışa geçti. Bu görevde Atılay denizaltısını Kartal emniyet botu takip ediyordu. Ancak kötü hava şartları yüzünden Seddülbahir açıklarında emniyet botu Atılay’ı gözden kaybetti. Aynı gün 20.30 civarında emniyet botu tarafından ATILAY’ın battı şamandırası bulunmuştur. Şamandıradaki telefon işliyor, ancak gemi personelinden cevap gelmiyordu. İhbar istasyonu komutanı Fatih Karayel, telefonla irtibat kuramamıştı ve bir daha ATILAY’dan cevap alınamadı.

ATILAY’ın batma sebebi yıllarca birçok senaryo ile anıldı. 1992 yılında Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’nın desteğiyle ve araştırmacı Selçuk Kolay’ın öncülüğünde 3 aylık bir çalışma ile batık karadan 6 km mesafede 68 metre derinlikte bulunarak incelendi. ATILAY’ı batıran I. Dünya Savaşından kalan bir mayındı. Gövdesinde 180 cm                 büyüklüğünde 40 cm eninde bir delik açılmış ve batmıştı.

39 mürettebatın tamamı hayatını kaybetmiştir. Hayatını kaybeden askerlerimiz;

Subaylar

Güverte Binbaşı Sadi Gürcan

Güverte Yüzbaşı Sebati Taşöz

Makinist Yüzbaşı Ahmet Törün

Güverte Üsteğmen Rauf Baykal

Makinist Yüzbaşı Adnan Erül

Gemi Direk Subayı Ahmet Atakan

Gemi direk astsubayı Fatih Baykuş

Astsubaylar

Güverte Başgedikli Hakkı Tezcanlı

Makinist Başgedikli Latif Ziya Lodos

Makinist Başgedikli Necmi Sunal

Telsiz Başgedikli Masum Şen

Makinist Başgedikli Tahsin Dönmez

Elektrik Başçavuş Fethi Yüceses

Makinist Başçavuş Hüseyin Coşkun

Makinist Üstçavuş Cemal Dinçer

Makinist Gedikli Onbaşı Kemal Dağaşan

Elektrik Gedikli Onbaşı Agah Perina

Telsiz Gedikli Onbaşı İsmet İskil

Makinist Gedikli Onbaşı Ali Rıza Baykuş

Makinist Üstçavuş Selehattin Nartman

Elektrik Gedikli Çavuş İsmail Togay

Güverte Gedikli Çavuş Nurettin Günenç

Elektrik Gedikli Çavuş Sabahattin Yaral

Güverte Gedikli Çavuş Hasan Şentuna

 

Erler

Güverte Er Hasan Güneş

Güverte Er İbrahim Erbaş

Makinist Onbaşı Mustafa Özbek

Makinist Er Temel Küçükoğlu

Güverte Onbaşı Temel Yenigün

Makinist Er Mehmet Aslantürk

Güverte Er Enver Karaer

Güverte Er İsmail Yıldız

Makinist Er Halil Ekinci

Güverte Er İlyas Ünal

Güverte Onbaşı Dilşat Çakal

Makinist Onbaşı Cemal Bahar

Makinist Onbaşı Mehmet Çlhoroz

Güverte Er Eyüp Kaçmaz

Makinist Er Hüseyin Gençer

Güverte Er Halil Küçük

 

KAYNAKLAR

1 – Deniz Kuvvetleri Dergisi, Öğ. Kd. Bnb. Ersan Baş Kasım 2005 Sayı 594 sayfa 12

2 – TRT Arşivi Atılay Faciası Belgeseli, 1995, Ankara

 

Görkem AKÇAY

Atayurt Yayınevi Genel Yayın Yönetmeni

12 Comments

  1. adreamoftrains best web hosting

    12 Ağustos 2020 at 02:52

    You could certainly see your expertise within the work you write.

    The world hopes for more passionate writers like you who aren’t
    afraid to mention how they believe. Always follow your heart.
    adreamoftrains best web hosting 2020

  2. hosting services

    14 Ağustos 2020 at 00:24

    This piece of writing presents clear idea in support of
    the new viewers of blogging, that really how to
    do blogging and site-building.

  3. website host

    14 Ağustos 2020 at 10:48

    Hello there, You have done a fantastic job. I will certainly digg it and personally recommend to my friends.
    I’m sure they’ll be benefited from this site.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Araç çubuğuna atla